प्रार्थनेन इव पुण्यत्तरः सेवायां हस्तौ

मूल्य – सद्वयवहार उपमूल्य – अस्वार्थिनः सदा जनान् आवेदनन्ति इति तेन पीडा न प्रणश्यति च प्रभू तस्यां न दया प्रदर्शयति | ते जनान् महर्षि वाल्मीकि विरचित रामायण कथाभाग सारं पठतुं अवश्यः || यावत् वीभीषण हनुमान् समेथ सख्य भावेन भवति तदा सः पृष्ठतः “भोः हनुमानः!  तव एकोऽपि वानरः | तदापि भवान् प्रभु रामं अनुग्रह पूर्वकः सन्ति […]

राम नाम जप महिमा

मूल्यः – सत्यः

उपमूल्यः – ज्ञानं

एक: गुरुः  तस्यां शिष्याः विष्णु सहस्रनामं पाठः पठ्यते | गुरु एतत् श्लोकं जप्यते –

“श्री राम रामेति रमे रामे मनोरमे | सहस्रनाम तत्तुल्यं राम नाम वरानमे” इति ||

तद्  अर्थ: सारं यावत् राम नाम त्रीणि समये जप्यते, तावत् विष्णु सहस्र नाम जप समं  अतः

विष्णुं सहस्र नाम एतत् श्लोकः जप्येन समं |

तस्यां बालकेन एकः शिष्यः इदं विचारेण विरुद्धितः |  ते गुरुं प्रश्नितवान् “भोः गुरुः कथं त्रीणि च सहस्रं समं ? अहं न जानामि इदं विचार पृष्ठे न्यायसम्बध्ध?” इति |

ततः चतुर च निपुण गुरुः, एकः महान् श्री राम भक्तः अभ्रवीत् “भोः! नाथः शम्भो शङ्करः अपि श्री राम नाम  अमृतेनापि अति मदुरः शब्दः  |  तत् नाम जाप्येन सहस्र विष्णु सहस्र नामा पठनेन समं” इति |

एतत् विचारण एकः कुतुहल संख्यां साधनीयः

राम नाम अक्षरः द्विका संख्यः रा च मा

रा – संस्कृत भाषायां द्वितीय व्यञ्जनः भवति – य, र, ल, व

मा – संस्कृत भाषायां पञ्चमः व्यञ्जनः भवति – प, फ, ब, भ, म

परम्

रा X मा = २ X  ५ = १० अतः एतत् त्रीणि समयः

(रा X मा ) X (रा X मा) X (रा X मा)

= (२ X  ५) X (२ X  ५) X (२ X  ५) =१० X १० X १० = १०००

इति गणितः |

एतत् श्रुन्यात् बालकः अति संतुष्टेन विष्णु सहस्रनामः एकाग्रचित्तेन च भक्त्या शिक्षा आचरितः|  एकः बालकस्य कुतूहल कारणं राम नाम जप महिमा अहं सर्वेभ्यो ग्न्यत्वा सर्वे राम जप सायं सन्ध्या काले जपित्वा श्री रामचन्द्र प्रभु कृपा कटाक्ष अनुग्रहनार्थुं  सिद्धये |

कालिक

राम नाम तारकं सदा भजोरे

अर्थेन वैदिक  कार्यं कुर्यात् च अर्थेन प्रार्थनामापि उपन्य्यस्त, विशेषतः | बालकाः  च बालकीयानां, ते अर्थ सहित अभ्यासित्वा च तत् परिणामं ज्ञात्वा कुर्यात्,  ते आनन्दानुभव अनुग्रहितः | अन्यता वैटिका अनुष्टानं किञ्चित् कृतेन भावनेन कुर्यात् न उचितः |

द्रौपदी श्रीकृष्ण नाम जपित्वा तस्य अनुग्रहः गृहीतः | शबरी राम नाम जपित्वा श्री राम अनुग्रह पात्रः |  इति हनुमान्, कुचेलः, शङ्कराचार्यः इति माहान् कथा सर्वेभ्यो नाम जपेन सिध्ध्ये |

अनुवादः

श्रीप्रिय श्रीधर

http://www.saibalsanskaar.com

सर्वस्यापि भवति सदा कुशलः भवति एकः मनुष्य: च देवतेन संभाषणं

मूल्य – शान्ति

उपमुल्य – सहना, संनिवृतिः

सदा मम विश्वासं कुर्यात्

यद्यपि भवति, तत् सर्वाणि विचारः शुभं भवति | परम् यावत् अहं न चेतितुं इच्छामि तावत् न रोचते इति वाख्यःकदापि न संशयः | एतत् कथा तत् विचारः विरचितः |

मनुष्य: – भो: भगवान्, अहं प्रष्णार्थुं इच्छामि | भवान् प्रष्णार्थुं अनुमतिं अनुग्रह |

देवतः – निश्चयः, पूर्वसिद्धता !

मनुष्य: – प्रतिज्ञकुर्यात्, भवान् न क्रोदितः भवति |     

देवतः – हां, अहं प्रतिज्ञम् कुर्यात् च न् कृद्दितः |

मनुष्य: – (सतप्रतिपक्षय) भोः! अद्यः भवान् किं कुर्यात् ?

देवतः – किमर्थः ?

मनुष्य: – (सदामर्षनेन) अतः अहं प्रातः विलंबेन जागृतः |

देवतः – आम्……….

मनुष्य: – (अनुप्रस्थयित्वा) मम वाहनं अति शीघ्रं न प्रस्यन्दते |

देवत: – आम्……..

मनुष्य: – (गुडुगुडायनेन) भोजन काले मम कर्तपूर  संपुटाश  अनुचितः | तस्मात् अहं प्रतीक्षयेतः |

देवतः – हमम…….

मनुष्य: – (प्रकोपित्वा) गृहं प्रत्यागमन काले एकः दूरवाणी संदर्शयति | विना प्रभरण कारणं कथीकृतः |

देवतः – आम् ………

मनुष्य: – (विक्षिप्तेन) एतत् सर्वाणि उपरि यावत् गृहे गत्वा मम नूतनपाद मर्दनं उपरि पादौ स्थापितः  च विश्रामितः इति चिनतित्वा सीदति राम!!! मम यन्त्रं न चलति |  किमपि कार्यं अनुचितः | किं एतत् भवति ? किं भवान् संकल्पः ?

देवतः – “ तव दिने अहं दृश्यामि | तव मरण दूतः तव शय्या’ पार्श्वे आगतः | अतः तव प्रति जीवितुं अन्यता दूतः अहं प्रेषितः | अतः अहं तत् समये तव निद्रवस्थायां प्रतिनयति | तेन कारणं त्वं विलंबेन जाग्रतः |

मनुष्य: – (आवजित्वा) म्…….

देवत: – तव वाहनं अहं स्थगितः | अन्यथा एकः मत्तः चक्रिक तव मार्गे चलितः च ते तव अघातितः | तस्मात् तव मृतु न समीप कारणं तव वाहनं अहं स्थगितः |

मनुष्य: – (जिह्रत्वा)

देवतः – त्रिणी, तव भोजन समये यः तव सुपिष्टक कुर्यात् सः रोगी भवति | अहं तत् रोगं न परिपालनार्थु इच्छामि | तस्माद्भवान् कार्यालय विलक्षितुं न सम्पादयति |

मनुष्य: – (लज्ज्यित्वा) हां ……..

देवतः – अहं तव दूरवाणी न चलनार्थुं कारणं भवति |  तत् दूरवाणी विषये असत्य: अभवत् | तत् विषये  शृण्यामपि अहं वर्जितः |

मनुष्यः – (सप्सरेन) भो: दृश्यामि देव !

देवतः – तव पाद मर्दन विचारः | तत् यन्त्रं हीन अभवत् | यदा चलितः तदा ह्रस्व विद्युत कारणं तव गृहे पूर्णं न विद्युत् चलितः | तव तिमिरे न इच्छतः |

मनुष्यः – क्षम्यतां देवा !

देवतः – न क्षम्यता पुत्रः ! परं सर्वाणि विचाराणि मम विश्वासं कुर्यात् ……… यदि उचितः या अनुचितः |

मनुष्यः – अहं भवान् विश्वासं पात्रः इच्छामि |

देवतः – विना शङ्का ! तव योजनेन मम योजनं कदापि उचितः भवति | न संशयः या संदेः |

मनुष्यः – क्षम्यतां देव !!! अहं अद्य: दिने सर्वाणि प्रवृत्तत्व कारणं अहं धन्योस्मिन् |

देवतः – प्रसीद बालकः | अन्य दिवसे तव देवानां संनिवेषणं | अहं मम बालक बालकीयानां प्रीत्या रक्षणार्थं इछामि |

कलिका

सहनशीलतेन च संनिवृत्तेन परिपालयामि यद्विचारः अस्मान् निषेधः भवति | तव श्रेष्ठः दीयते प्रयोजनमनुद्दिश्य न मन्दोपि प्रवर्तते।  शुद्ध दृष्टिः च सहिष्णुता  वृद्धिः परिपालनाय, सर्वाणि भवन्ति, अन्तिमे श्रेष्ठः भवति | तस्यां कालिकाः भवति |

अनुवादः
श्रीप्रिया श्रीधर्

धेनु: या सूकर विशेषकः

मूल्य –   सद्व्यवहारः

उपमूल्य – काल सहायता

एकदा अति धनिकः  च कृपण पुरुषः आसीत् |  तस्यां कृपण कारणं सर्वे ग्रामीणः विद्वेष्यतः|  

सः ग्रामवास्यां दृष्टिं  दृष्य अति दुखितः | एकः दिवसे ते अभ्रवीत् “भवान् सर्वान् असूय दृष्ट्यां परिपालितः | तस्य कारणम् सर्वे मम धनस्य प्रेम न जानति अन्यता मम देव जानन्ति | परम्  तत् कारणेन भवान् सर्वान् मम द्वेषिताः | यावत् अहं मृत्यु समीपितः तावत् सर्वाः धनं अनाथ आश्रमे दानंकारयित्वारिक्तः |  तावात् सर्वे संतुष्टःभवति” इति |

तावदपिग्रामवासिनः ह्रसिताः | धनिकः तेन  पुनरपि अभ्रवीत् “किं विचार ? स्वल्प दिवसः प्रतीक्षतः | नाहं अमरः| ह्रस्व वर्षे सर्वाणि धनानि आश्रम वासीयां निश्चयेन गत्वा दृष्यते” इति  | ग्रामवासीयां चिन्ता दृश्य धनिकः आश्चर्य च अभल भवतः |

एकदा सः चलित्वा संचारितः |  परम् आश्चर्यमये  महतीवृष्टि: समीपितः | तथा सः एकः विशाल वृक्षअधः आश्रयितः |  तत् वृक्षस्य अधरे एकः धेनु: च सूकरमपि आश्रयितौ | द्वौ सम्भाषण उत्सुक्तः भवति च धनिकमपि तत् संभाषणंश्रुन्यतः |

सूकर धेनुं पृष्ठतः “कथं सर्वान् जनान् तव श्लाघनीय पात्रः भवतः परम् अहं न कश्चिदपिध्यान कुर्यात्?  यावत् अहं पञ्चतां गच्छतु, तावत्अस्माकं मांस कल्पयति च मम क्रोडवालमपि उपयोगिताः | परम् भवान् अल्प एकः क्षीरं दीयते | भोः किमर्थं तव शलाघनीय पात्रः न अहं?”

एतत्   विचारः श्रुत्वा धनिकः सरल व्याख्या तत् क्षणेन करुणावेदिता च दयालु अभवत् |  तस्यां ग्रामीणां दारिद्राणां च कृपणां सहायतः|

कलिका

तत् क्षणेन सहायं उचितः इति ज्ञातव्य च वास्तविक भवति यावत् उपयुक्तः | आपत्सहाय च वैधुर्य सहायं वैधुरयां भेदः निश्चयं  न सन्देः|

अनुवाद

श्रीप्रिया श्रीधर्

http://saibalsanskaar.wordpress.com

वृक्षः सहज विशाल दायिन् उधाहरणं 

विवेक दीपं अनुज्वलन

मूल्य – सत्य

उप्मूल्य – विवेक

एकदा एकः साधकः आसीत् | सः दैविक विचारं अति उत्सुक्ता अभवत् | एकदा सः तस्यां दिव्य दृष्टिं विचारं महात्वाकाङ्क्षेन विसृष्टनार्थुं इच्छितः | विचारणेन एकः गुहायां वसिष्ट सन्तः अभवत् च तेन सिदर्षनार्थं प्रचलितः |

sadhu in a caveते तिमिरगुहां प्रत्युपस्थितः च अति दूरे एकः तप्तः दृष्यः | ते तत् तप्तं परिपालितः | यावत् सः तत् तप्तं प्रतिगच्छति तावत् तत् तप्तः ह्रसितः | अनन्तरं सर्वे अंधकारे अभवत् |

साधु स्वयं अंधकारेन परिकीर्णिताः | तत् अंधकारं स्वयंमपि न दृष्यतः | अंधकारस्य लक्षणं भय | तेनापि भय पूरित्वा, सदा भगवत् नामस्मरणेन जपति |  भय भीतकारणं ‘नमः शिवाय’ ‘नमः शिवाय’ इति उच्चैः स्मरणं कुर्यात् |  एतत् श्रुत्वा गुहायां वसति साधु तस्यां प्रवेश्यतः च आगत कारणं पृष्ठः |  तत् ध्वनि संदेश परिवर्तितः च साधकः भ्रूयात् “तेन दर्शनार्थं आगतः” इति |Darkcreepycavewithligt

महान्, गुह वास्यां सामर्थः तस्यां दर्शक मनसामपि पठतु सामर्थः अभवत् |  ते अभ्रवीत् “यावत् भवान् दीपं प्रतिप्रतपति तावत् अहं तस्यां प्रश्नं उत्तरं वदति” इति | साधकः अग्निपेतिकां अग्निशलाका अपाकृत्वा प्रयत्नं कुर्यात् | अतः सर्वान् शलाका परिणीतः च दीपं ज्वलनं असामर्थः भवति |

पश्चात् तस्य असामर्थः साधुं अभ्रवीत् | ते एकः उपायं भ्रूयात् |  “दीपं उद्घाटित्वा सर्वान् जलं उद्वपति | पश्चात् तैलं पारयति च दीपं ज्वलनं प्रयत्नितः” इति | साधकः दीपं उद्धाटित्वा सर्वान् जलं शोषित्वा तैलं भरित्वा दीप ज्वलनं कुर्यात् | तदापि सः असफलतः |  पश्चात् साधु तूलिका उन्दकारणं दीपं न ज्वलतः | तस्यां शोषयित्वा ते प्रयत्नितः |  अथ आश्चर्यं दीपं जाज्वलितः |

साधक भ्रूयात् “अस्मान् ज्ञान दृष्टिं उद्घटितनार्तं च दैव दृष्यनार्थं अस्मान् गुरं आवश्यकता आसीत्” इति | साधु अभ्रवीत “ तेन यथार्थ विद्या अहं अधुना दीयतः” इति |

एतत् श्रुत्वा सः आश्चर्य अभवत् च तस्य मूढः कारणं असमर्थः अभवत् |

“कथमपि स्वच्छ उपन्यस्यति” इति साधकः गुरुं पृष्ठः |

“तव हृदय पात्रं उद्घाटित्वा दृष्य तव जीवन तूलिका आसीत् | तत् तूलिकां तव अभिलाषां अतः काम, क्रोध, लोभ, मोह, मध च मात्सर्य जलं पूरितः |  तस्य कारणं ज्ञान दृष्टिं ज्वलनं असमर्थः | एतत् अभिलाषां उद्वपतित्वा प्रेम भरित्वा प्रयत्नः | तत् जीवन तूलिकां बालातप संस्कृतिं शोषित्वा च अवपीडयति काम जलं | पश्चात् श्रद्धा च भक्तिं हृदय पूरितः |  तव ज्ञान दृष्टिः ज्वलनं समर्थः”इति |

कलिक

अहं सर्वान् हृदये स्वच्छ अभवत् | अस्मान् षट् वैरिः काम, क्रोध, लोभ, मोह मध मात्सर्य च हृदय चिन्तन पूरितः कारणं ते साधारण नेत्रे न दृष्यतः | एतत् उपरि अहंकारः | एतत् एकैक दुष्ट गुणान् ध्वंसित्वा पश्चात् दीप ज्वलनं स्वच्छ दृष्टः |

अनुवाद

श्रीप्रिया श्रीधर्

http://www.sathya.org.uk/resources/books/chinnakatha/getstory.php?id=131

 

अहंकारं स्वदोष प्रसङ्गः

gopis love for krishna

मूल्यः – सत्य

उपमूल्यः – दृष्टि, आशावादिन्

एकदा द्वरकस्य प्रभुः भगवन् श्रीकृष्णः असहनीय च अति शिरोदुखितः इति सैवलक्ष्यः |  ते अतिप्रकृत्या तस्यां पात्रः परिपालितः | सः उष्णमार्जनवस्त्र शिरोः बद्द्वा च शय्यां शरीर लुठित्वा छद्मवेषितः | तेन नेत्रे रक्त वर्णं, मुखं पन्नरूपं च स्थूलीभूतः च दुखितः अभवत् | तेन भार्याः रुक्मिणी, सत्यभामा च इतर राजभार्याः विनिष्पत कृष्णायां उपचारनार्थं सर्वे परिहारं च उपचारः कुर्यात् |  ते सर्वान् उपचारं व्यर्थ अभवत् | | परम् प्रश्रेषु विकल्प एव नासीत् अतः  ते नारधमुनिम् उपाश्रितः | मुनि स्वतः रोगकक्षयां गत्वा कृष्णायां रोगस्य परिहारं पृष्ठनार्थुं गतः |

Krishna with Narada

अनुमानं कुर्यात् भगवान्  श्रीकृष्णः किं प्रत्यवदत् ? ते एकः स्वच्छ भक्तानां पादेन धूलि आन्यार्थुं अभ्रवीत् | नारद मुनि तत्क्षणे नाथस्य उन्नत भक्तानां प्रत्यक्षितः | तेन सर्व विचारं अभ्रवीत् | परम् ते अतिविनयेन श्रीकृष्ण चिकित्सां तस्यां पादौ रजस् अर्पनार्थं पृष्ठः परम् ते सर्वान् तिरस्कृतः|

एतत् विचारः अपि एकः प्रकार अहंकारः | “अहं असभ्य, नीच, लघु, व्यर्थः, दारिद्रः, पापिन् च ऊनक” इति विचारमपि अहंकारबद्दः | यदा श्रेष्ठः या नीच विचारः न भवति तेन अहंकारं नवसति |

न कश्चित् तेन नाथायां चिकित्सेन अर्पनार्थं सिद्धः | परम् नारद मुनि भग्नमनसे रोगशय्या कक्ष्यां प्रत्यागतः | तस्मात् श्री कृष्णः तेन पृष्ठः “त्वं वृन्दावनं गत्वा गोपियां पृष्ठः?” एतत् श्रुत्वा सर्वे राजगृह राज्ञीः हसितवान् च नारद मुनि पृष्ठः “गोपीयां कश्चित् भक्तिं विचार जानन्ति” इति | परम् मुनि ततस् वृन्दावन आगतः |  यावत् तेन प्रियनाथस्य विचारं ज्ञात्वा अति दुखिताः च तस्यां धूलिं नाथस्य वैद्यां श्रुत्वा तत् क्षणं तस्यां पादायां धूलिं नारद मुनिं हस्तौ समर्पिताः |

Gopis with krishna dance

यावत् नारद मुनि द्वारका प्रत्यागतः, तावत् नाथस्य शिरोवेदना सर्वे गतः | एतत् सर्वे पञ्च दिवसे अहंकारं स्वदोशप्रसङ्ग प्रदर्शनार्थ विरचित नाटकानि | च सर्वे प्रभो आदेशः अप्रतिवादेन परिपालनार्तुं प्रदर्शितः |

कलिका

यः निस्स्वर्थ कर्मान् विरचयति, ते अहंकारेण मुक्तितवान् | अस्मान् सत् कर्मान् वशीकरण अवश्यं, परम् तेन प्रतिफलं न किञ्चित् | सत्कर्मान् परिपालनार्थुं अस्मान् धर्मः | यावत् स्वच्छ हृदयेन अस्मान् यच्छ्श्रेष्टः योग्यताशक्तिः कार्यतः तावत् अहंकारः त्यजति च ब्रह्मज्ञे उद्दरते |

अनुवादित मूलं http://saibalsanskaar.wordpress.com

श्रीप्रिया श्रीधर