उन्नी  – निष्कलङ्क् भक्ति बालकः

 

मूल्यः –  भक्ति, निष्ट

उपमूल्य – प्रेम

एकदा, एकः मन्दिरं पुरोहितः आसीत् | सः प्रतिदिनं देवीं श्रद्दा भक्तयेन आरादयेत् | तस्य मन्दिरं एकः पुरोहितः भवति च भवान् अवश्य व्यवहारे मन्दिरस्य बहिर्जानत् | तदा तस्य द्वादश वयस्य पुत्रेन देवीं सर्व पूजान् चैव यजाक अर्पण कर्तुं उपदेष्यतः | बालकः उन्नी अन्नं पचत्य देवीं अर्पयेत् | तस्याः निष्कलन्क् बुद्दिः चिन्तितः मूर्तिः स्वयं अन्नं भक्षनेन नित्यारित्र: | परन्तु मूर्तिः अचर अभवत् |  तस्मात् देवीं अन्नं अरुचिः भवति इति संशयेन अन्नस्य उपरि दधिं मिश्रय च देविं अर्पयेत् | तदापि देवीं पछनेन सूक्ष्मं नासीत् | अतः दधिमन्नं समेत देवीं लवणित आम्रं भक्षणेन अर्पयति स्म |  मूर्तिः अचर अभवत् | अनन्तरं सः मूर्थिं प्रेम्न च लालिताय पछनेन अवदत् | सर्वम व्यर्थाभवत् | अन्तः सः देवीं तर्जित | तदापि मूर्तिः अचर अभवत् | येन देविं अर्पणेन असफलत भवत् इति सः रूदन् आसीत् | च तस्य पिता ताडयेत् इदं कारणेन चिन्तिता अभवत् |  देविमपि यः दृश्यं असहनेन सर्वं बक्षणं उन्मीयते | सन्तोषेन आगच्छत बालकः |

पुरोहितः मन्दिरं आगच्छत् च शून्यस्थालिका दृश्य क्रृद्दः अभवत् |  उन्नी अविशङ्क्य सः सर्वं देवी अखदत इति अभ्र्वीत् | इदं श्रुन्य पुरोहितः सुकृद्दाः भवति | येन बालकः देवीं अर्पणेनविना बक्ष्यति इति तस्य संशयम् | यद्यापि पिता बालकेन ताडनीय आगतः एकः अशरीर वाणी श्रुन्यात् “अहं अपरादि | उन्नी निष्कलन्क् बालकः”| इति देवी तस्य भक्ताः रक्षति | सा सदा काले भक्त्त्यां सेवान् कारयितव्य प्रतीक्षितः |

शिक्षा

देवी तस्याः भक्ताः सदा काले प्रेमना बन्दिता | सा भक्त रक्षनाथ् कतमपि कार्यं कुर्यात् |

 

SriPriya Sridhar

http://saibalsanskaar.wordpress.com

 

तव इष्ट देवतां प्रार्थनस्य संयोजनेन संनिविशतम्

 

मूल्यः :  भक्ति, श्रद्धा

उपमूल्यः प्रेम

पुरा एका दरिद्रा नारी आसीत् | तस्यै चत्वारः पुत्राः द्वे पुत्र्यौ च आसन् | तस्याः भर्ता अनारोग्य शय्याश्रितः च आसीत् |  अतः तस्याः गृहे कोऽपि अर्थागम नासीत् | यदा गृहे अन्नं च सर्वं अवश्य वस्तूनि सुर्यवर्ता भवत्, तदा सा अग्रिम भोजन आहारवस्तूनि चिन्तिता भवति स्म | धनविहीन संसारं किं चलति इति सदा चिन्तति स्म | सा निश्चिता, गृहसमीपे आपणिकं अल्प शाकानि धान्यदलानि च प्रसृत ऋणेन नयति स्म |

आपणम् गत्वा सा तस्याः गृहस्य परिस्थितिम् आपनिकाय सर्वं अवदत् | अनन्तरं तस्य सहायं आपृच्छत् | सा आपणिकेन द्रव्यं अपेक्षितः च तस्य वित्तं अनन्तरं दास्यति इति | परन्तु आपणिकः तस्याः याचनां निराकृतवान् | समीपे एकः पुरुषः एतत् संवाद च विवाद सर्वान् शृनुयात् | असहनेन स्त्रीं शहितालुः सहायं अपेक्षतः | तेन आपनिकं उक्तः यत्किमपि अन्नद्रव्यं नारीं अपेक्षत तद्सर्वं भवत ददिषे | सः वस्तूनि वित्त सर्वं दददिमहे इति स्त्रीं सहायकं कुरुते |

आपणिकः नारीं उपर्युपरि तस्य क्रीणाति पट्टि तोलन यन्त्रात् एकः पक्ष्यां त्यजनेन उक्तः | आपणिकः तस्य पट्टि तोलनसमं द्रव्यदत्व स्वीकृतः | इदं शृणुय नारी शीरं विनमति स्म | तस्मात् सा तस्य चक्षुं प्रमिलित च कश्चिद्  कागिदं अपाकृत च लिखिता | तस्मात् कृणाति पट्टिम् तोलनेन एकः पुरं त्यजेत् तदापि तत् परं भारेण नम्नते |

आपणिकः च दयालुपुरुषः विस्मितः च आश्चर्य भवेत् | तदा आपणिकः तोलनेन द्वि पुरं सामग्रीम् स्थापनं प्रारंबितः | किङ्किल ! कतिक वस्तूनि तोलनं स्थापयति तदापि तोलनं न समं आगतः |  अतः सः तोलनं समनेन अधिक सामग्रीं अनुसन्तनोति | आपनिकस्य अश्चार्यं कदापि तोलनं न समंमागतः |

अन्ततः आपणिकः क्रीणाति पट्टि कागिदं तोलनेन अगृह्णाति च अपठ | किं अद्भुतं, तेन वस्थून् पट्टि न भवति | परन्तु तस्यै एकः प्रार्थना लिखितः “हे भगवान, त्वम् सार्वान्तर्यामि | मम अवष्यक्त जानयति च सर्व भवत शरणागतः | ददामि किमुत्तमं”|

इदं चमत्कार दृष्यति आपणिकं तोलस्य वस्तूनि सर्वं भान्दति च नारीं दीयत् | किञ्चिदपि तस्य मूल्यं न स्वीकृतः | सा आपणिकस्य सूहावभावेन अभ्यानन्द्य सामग्री पोट्लीं समेत गृहं पुनरागतः | पश्चात आपणिकः दृष्यति एकः अद्भुत कागदेन कारणं तोलं खण्ड भवेत | अतः भगवान् हि जानन्ति कगिदस्य प्रार्थनेन भारं |

शिक्षा

प्रार्थनस्य मूलं भक्तस्य अन्तरात्मन् मनसि च परमात्मा जानन्ति | प्रार्थनेन तव इष्टदेवताम् संनिवेशात् एकः निज अनुभवं भवति | भवत् कुतूहलात् अस्माकं प्रार्थनां आकर्णयात् प्रतीक्षा करोति च कदापि समयं प्रेम चिन्तेन प्रतिवदति |  यः भक्त्या देवानां प्रार्थयति तस्य प्रार्थना शीघ्रेमेव सफलमाप्नोति | प्रार्थनां करिष्यामि मानसिख्यं वा आराधनसमये च |  जो यः श्रद्धा भक्त्येन प्रेम्न प्रार्थयति तस्य प्रार्थना शीघ्रमेव फलमाप्नोति |

Sripriya sridhar

http://saibalsanskaar.wordpress.com

 

क्षमते श्रेयः विस्मरति श्रेष्टः

 

 

 isaac Newton

 

मूलयः – प्रेम

उपमूल्य: – क्षमा

महान विज्ञानि पूजनीय ऐसाक् नुटन् तस्य संशोधनं प्रतिदिने विंशतिवर्षाय विहिताः |  सः तस्य अद्भुतेन संशोधनस्य सर्वाः परिणतयः लिखितवान् | एकदा सः संचारनं गन्तुं सर्वं शोधनकागिदानि उत्पीटिकायः उपरि त्यजेत | तस्य पालन श्वानः “डेमोन्ड” नुटनस्य शयनकक्षे आसीत् | अल्प समयनन्तरं श्वानः उत्पिटिकायां उपरि क्रीडनेन कूर्दति |  तदेव कारणं विदाहिनः सिक्थवर्थिका पतति |  तदा सर्वं शोधनकगिदानि अग्निं ज्वलन्ति |  अनेक वर्षेण कटिन शोधनं निमिषेण बस्ममागच्छतः | तस्य अन्मोल्य शोधनकागिदानि स्तित्यै नुटनः विस्मयितः च आघातितः | परन्तु सः श्वानं किमपि न कीयतः |  अन्यत सः श्वाननं आलिङ्गितः च शिरः प्रेम्ना दृष्यते  | तस्य पीडनेन अभ्रवीत “डेमोन्ड त्वम् किं कुरुते इति न जानाति” |

पूजनीय ऐसाक् नुटन् सर्व पुनः लिखितः | लिखनेन अनेक वर्षं आगतवान् | परन्तु तस्य मूखप्राणिना प्रेमं असाध्यं | नूटनस्य ह्रुदयहस्तयोः हृदयः विशालतरः |

शिक्षाः

भवान् क्षमः अनुज्ञयेन दुरत्यय आसीत् | अतः दृड संकल्पे न शक्यः | सर्वं चरित्रं विस्मृणेन प्रयत्नं किञ्चिदपि न सुलभः कार्यं | परन्तु विशाल हृदय स्वभावलक्षणं पालनं संभव |  क्षमनेन च विस्मृतेन गुणाभ्यां लोके शत्रु न आसीत् |  अतः समस्थ लोके स्नेहेन भाविताः |

Sripriya Sridhar

http://saibalsanskaar.wordpress.com

 

 

शार्दूलः च जम्बुकः

मूल्यः – उत्तरदायित्वम्

उपमूल्यः – धर्मं चर

fox-and-tiger

पुरा एकः वनस्य कलिलं एकः जम्बुकः आसीत् | तस्य पूर्वे पादौ प्रणश्यति तथा सः असमर्थता भवति | जम्बुकेन स्थिथिहि किनिमित्तेन आसीत् इति न जानन्ति स्यात जालनेन निर्गमनेन जम्बुकः हीनयति | वनस्य तीरे एकः पुरुषः वसति | सः जम्बुकेन असमर्थता दृष्यति च विस्मयितः च तस्य आहार कुत्र आनयति इति चिन्तितः | एकदा सः जम्बुकेन समीपे आसीत् तदा एकः शार्दूलः जम्बुकेन समीपे उपगम्यति |  शार्दूलः जम्बुकेन सः क्रीडनेन निश्चयितः |  सः संतोषेन आहारं भक्ष्यति तस्माद् स्वल्पम् जम्बुकेन त्यजति |

पुनः अन्य दिवसः शार्दूलः यथा प्रकारः जम्बुकेन आहारं भक्षयनेन आहारं आगतवान् |  सः पुरुषः चिन्तित: “यद्यपि जम्बुकेन अन्य शक्ति मूलं आहारं लभ्यते तदा अहमपि एकः तीरे विश्रामयति च अन्य शक्ति मूलेन आहारं लभ्यते च संतर्पणेन स्मसामह” इति |

सः तस्य दृड विश्वासेन समयं चरति, आहारं अपेक्षणेन प्रतीक्षितः |  किञ्चिदपि नलब्यते |  सः तनु भवति च बलं हीनयति | तत्रापि न उत्सृजति | सः कंकालः भवति | तत्रापि दृड  विश्वासेन भवति | सः मूर्छणेन समयः एकः आकश्वाणि अनाहत ध्वनि उक्त “हे त्वम् अविधिपूरकं दृष्यति | सत्यं चर | त्वं अभलेन जम्बुक अनुकरोति परन्तु त्वं शार्दूलेन अनुवर्थते |

शिक्षाः

उत्तरदायित्वं शक्तिः अनुत्तरदयित्वं अभलं भवति | भगवान सहायतः जो स्वसहायं करोति | उद्यमशील सफलं लब्यते |

Sripriya Sridhar

http://saibalsanskaar.wordpress.com

प्रेम वृद्दि च विरोद विसर्जन

rotten-potato

मूल्यः  – क्षमा

उपमूल्यः – धरमं चर

एकः शिशुविहारस्य गुरु  तस्य  कक्षकस्य शिष्याः क्रीडनेन निष्च्छयितः |  सा एकैक कक्ष्कस्य बालकेन कः “कृपय एकः कृत्रिम चीलस्य अन्तः स्वल्प आलूकाः आनयति |  एकैक आलुक एक नाम्ना दीयत्ते | जो नाम बालक द्वेशयेत वो नाम आलुकेन दीयते” | अतः कृत्रिम चीलस्य आलुकाः संक्यान् सापेक्षमिदं कतिक संक्यां द्वेष्यति |

अतः एकः दिने सर्वे बालको कृत्रिम चील आलुकेन द्वेश नाम समेथ आगतवान | कतिचन चीलेन द्वि आलौ, कश्चन थ्रिणी आलुकाः च कश्चन पञ्चावी आलूकाः आसीत् | गुरु तस्य बलकेन विनतितवान “एवं कदापि सर्वे बालको कृत्रिम चीलयाः न त्यजति | परन्तु सदा यतस्याः गच्छति तत्र चील समेथ गच्छन्तु | शोव्चाल्याम् अपि हस्तग्रहेन गच्छतु | इति एकः साप्ताः करिष्यति” इति |

दिने दिने गच्छति,  बालकेन आलुकाः दुर्गन्धेन दुखं निवेदयति | भारयुक्तेन कृत्रिम चीलः बलको अपि दुखं भारेन निवेदयति |  साप्ताः संपन्नेन बालको आनन्देन सुसुकीन् भवति |

गुरु बालको से प्रश्नितवान “आलुकेन समेत गच्छनेन किं सुन्दरं अस्ति इति जानातिव?” बालकेन विभृज्य विनिपाताः | तेन आपेक्ष एव उद्यमभङ्ग च आलुकेन भारं च दुर्गन्धेन पीडा सुदुर्मर्ष |

गुरु शिष्येन इदं क्रीडेन अर्थं बोधितः |  यः परिस्थिति कश्चित् हृदयेन द्वेश् भारं समान |  हृदयस्य द्वेशेन दुर्गन्दः च भारमपि आसीत् | च अहं समस्थ जगत् गच्छति |  एकः सप्ताः दुर्गन्दं असहना भवति,  कल्पनं करोति हृदयेन द्वेषं जन्मपूर्णं ???”

शिक्षा:

सर्वं द्वेशम् त्यजनेन हृदययस्य जन्मान्तर पापं त्यजन्तु | उत्तम गुणं सर्वेन क्षमा करोतु लब्यते | सत्य प्रेम पूर्णता मनुष्येण नहि केवलं किन्तु प्रेम करोतु अपूर्ण मनुष्येन हि पूर्णतरं लब्यते |

Sripriya

http://saibalsanskaar.wordpress.com

 

 

मया हस्थो ग्र्न्नामि

father-daughter

मूल्यं – प्रेम

उपमुल्यं – विश्वासः,

एकदा पिता  कुमारीया समेत सेतु तारतवान. कुमार्यस्य नदीना पतति इति कारणं पीतस्य भयं आसीत्.  अतः सः कुमार्येन प्रश्नितवान  “ प्रिय पुत्री कृपय मम हस्तोन् स्थुलस्य गृहित्वेन कदापि तव नध्येन न पतन्ति.”

कुमारी उवाच “न पिता कृपय  तव मम हस्तो गृन्नामि”

आश्चर्य पिता प्रश्नितवान “किं भेदं”

“तत्र विद्यते महा बेदं”  इति कुमार्यस्य उत्तरं.

यदा मम गृहित्वेन कदाचित् त्यजति, तदा कारणं  अहं नद्येन पातितवान.  तव गृह्नेन कदाचिद अहं उपजायते तदापि तव हस्तो न त्यजति इति मम विश्वासं च विद्धि एव.

अर्थः

भगवान कदापि न त्यजेत येन अहं विवृणुनेन तयजनेनापि न त्यजेत. गृह्णामि सदा द्रद्रुदाह, प्रेमस्य च भक्तिस्य ग्र्न्नामि सदा बन्दन.

श्री प्रिया श्रीधर

http://saibalsanskaar.wordpress.com

दस्तूरः महोदयः

मूल्यं : सत्यम्

उपमूल्यं : आर्जवम्

केचन वर्षेभ्यःपूर्वं एकः दस्तूरः (पारसिकपुरोहितः) मुम्बानगर्याः आग्न्यागारस्य निमन्त्रणं स्वीकृत्य मुम्बानगर्यां आगतवान् | केचन सप्तकानन्तरं सः लोकयाने यात्रां कृतवान् | उपविश्य सः ज्ञातवान् लोकयानवाहकः यदृच्छया एकं रूप्यकं अधिकं दत्तवानिति | सः स्वयं चिन्तितवान् “त्वं रूप्यकं प्रतिददातु | तस्य परिग्रहं अनृतम् |” तदनन्तरं चिन्तितवान् ” विस्मर ! तद्केवलं एकं रूप्यकं ! कः एतद् अल्पमूल्यविषये चिन्तयिष्यसि | देवस्योपहाररूपेण स्वीकृत्वा तूष्णीं भव |”

स्वस्थाने अवरोहन् दतूरः वाहकं तदेकं रूप्यकं दत्त्वा उक्तवान् ” त्वं मां अधिकं रूप्यकं दत्तवान्| स्वीकुरु|”

मन्दहासेन वाहकः प्रत्युक्तवान् ” त्वं मुम्बानगर्यां आगमन् नवीन पारसिकपुरोहितः नास्ति वा?”

“आम् ” इति उक्तवान् दस्तूरः |

“तवविषये अहं बहवः शोभनाः वार्ताः शृणोमि | यदि अधिकं रूप्यकं दास्यामि त्वं किं करोषि इति निरीक्षामि |”

यदा दस्तूरः लोकायनात् अवरोहितवान् तदा सः सोच्छ्वासं चिन्तितवान् ” हे देव, प्रायः मम मनस्साक्षिः एकं रुप्यकार्थं प्रदत्तवान्! ”

शिक्षा :

अहो मित्राः, मनोविषये जागरूको भवतु | अस्माकं मनाः क्रीडन्ति |

तव विचाराः निरीक्षतु , ताः शब्दाः भवन्ति |

तव शब्दाः निरीक्षतु , ताः कर्माणि भवन्ति |

तव कर्माणि निरीक्षतु , तानि अभ्यासाः भवन्ति |

तव अभ्यासाः निरीक्षतु , ताः शीलं भवति |

तव शीलं निरीक्षतु , तद्दैवं भवति |

अतः दुर्विषयाणां दुर्विचाराणां च नियन्त्रणं कुरु | दुष्कृत्यानन्तरं तस्यापराधिता स्वसुखं हनिष्यति |